NRNazi ReportDokumentacja mechanizmów zbrodni

Kalendarz pamięci · październik

Październik: daty, o których pamiętamy

Rocznice w październiku: 15 wydarzeń związanych z nazizmem, II wojną światową, Zagładą, okupacją, oporem, wyzwoleniem i rozliczeniem sprawców. Każdy wpis prowadzi do źródła instytucjonalnego, a tam, gdzie związek jest udokumentowany, także do profili osób z archiwum Nazi Report.

1 października

1 października1943Opór i ratunekDania / Szwecja

Masowa akcja ratowania duńskich Żydów

Duńscy obywatele rozpoczynają masową akcję ratowania Żydów przed deportacją.

Działania obywateli Danii rozwijały wcześniejszą pomoc w ucieczce prześladowanych do Szwecji.

Październikowa rocznica podkreśla zbiorowy wymiar ratunku i dopełnia opowieść o działaniach rozpoczętych we wrześniu.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu
1 października1946RozliczenieNorymberga, Niemcy

Wyroki Międzynarodowego Trybunału Wojskowego

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy ogłasza wyroki w procesie głównych zbrodniarzy nazistowskich.

Orzeczenie objęło odpowiedzialność za najcięższe zbrodnie, ocenę organizacji nazistowskich oraz zarówno skazania, jak i uniewinnienia.

Wyrok norymberski stał się podstawowym punktem odniesienia dla powojennego rozliczania przywódców III Rzeszy.

Powiązane profile (14)
  • Hermann Göringzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Druga osoba III Rzeszy, twórca Gestapo i dowódca Luftwaffe
  • Wilhelm Keitelzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW); firmował zbrodnicze rozkazy.
  • Alfred Jodlzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Szef sztabu operacyjnego OKW; sygnatariusz zbrodniczych rozkazów, stracony w Norymberdze.
  • Ernst Kaltenbrunnerzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Szef RSHA — centrali Gestapo, SD i policji; współodpowiedzialny za Zagładę
  • Alfred Rosenbergzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Główny ideolog NSDAP i minister Rzeszy ds. okupowanych terytoriów wschodnich.
  • Hans Frankzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Generalny gubernator okupowanej Polski (1939–1945), stracony w Norymberdze
  • Wilhelm Frickzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Minister spraw wewnętrznych Rzeszy; twórca prawnych podstaw terroru i wykluczenia Żydów.
  • Julius Streicherzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Wydawca antysemickiego „Der Stürmer” i gauleiter Frankonii; podżegacz do Zagłady.
  • Fritz Sauckelzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Generalny pełnomocnik ds. zatrudnienia III Rzeszy; organizator pracy przymusowej
  • Arthur Seyss-Inquartzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Komisarz Rzeszy na okupowane Niderlandy; odpowiada za Zagładę holenderskich Żydów
  • Albert Speerzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Minister uzbrojenia III Rzeszy; imperium zbrojeniowe oparte na pracy przymusowej
  • Walther Funkzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Minister gospodarki Rzeszy i prezes Reichsbanku; rabunek mienia ofiar Zagłady
  • Karl Dönitzzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Naczelny dowódca Kriegsmarine i następca Hitlera jako głowa państwa
  • Baldur von Schirachzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Przywódca Hitlerjugend i gauleiter Wiednia; deportacje wiedeńskich Żydów.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

4 października

4 października1933Prawo i prześladowanieNiemcy

Ustawa o redaktorach wyklucza osoby uznane za „niearyjskie”

Ustawa o redaktorach wyklucza osoby uznane za „niearyjskie” z pracy dziennikarskiej.

Kontrola dostępu do zawodu dziennikarskiego pozwalała władzom jednocześnie wykluczać ludzi i podporządkowywać obieg informacji.

Przepis pokazuje, że budowa dyktatury obejmowała także systematyczne przejmowanie kontroli nad mediami.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

5 października

5 października1938Prawo i prześladowanieNiemcy

Litera „J” w paszportach niemieckich Żydów

Niemcy unieważniają paszporty Żydów do czasu ostemplowania ich literą „J”.

Unieważnienie dokumentów do czasu ich ostemplowania zmieniało paszport w narzędzie segregacji i ograniczania ucieczki.

Decyzja ujawnia, jak administracyjne oznaczenie mogło bezpośrednio zawężać możliwość opuszczenia kraju.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

7 października

7 października1944Opór i ratunekAuschwitz II-Birkenau

Bunt Sonderkommando w Auschwitz-Birkenau

Więźniowie Sonderkommando buntują się w Auschwitz-Birkenau i niszczą część krematorium IV.

Więźniowie podjęli walkę i zniszczyli część krematorium IV wewnątrz funkcjonującego kompleksu zagłady.

Siódmy października jest najważniejszą rocznicą obozowego oporu w Auschwitz.

Źródło instytucjonalne: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau

Stały link do tego wpisu

8 października

8 października1939Getta i deportacjePiotrków Trybunalski

Utworzenie getta w Piotrkowie Trybunalskim

Niemcy tworzą w Piotrkowie Trybunalskim prawdopodobnie pierwsze getto okupacyjne.

Getto w Piotrkowie było prawdopodobnie pierwszym tego rodzaju obszarem utworzonym przez Niemców na okupowanych ziemiach.

Jego powstanie zapowiadało rozwój systemu przymusowej izolacji Żydów w okupowanej Polsce.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

14 października

14 października1943Opór i ratunekSobibór

Bunt w Sobiborze

Więźniowie ośrodka zagłady w Sobiborze wzniecają bunt; około 300 osób ucieka.

Więźniowie ośrodka zagłady podjęli zorganizowany opór, dzięki któremu setki osób zdołały wydostać się poza jego teren.

Bunt jest jednym z kluczowych świadectw sprawczości więźniów w miejscach utworzonych do masowego mordowania.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

15 października

15 października1941Getta i deportacjeEuropa Środkowa / okupowany Wschód

Początek deportacji Żydów z Europy Środkowej na okupowany Wschód

Niemcy rozpoczynają deportacje Żydów z Niemiec, Austrii i Czech do gett na okupowanym Wschodzie.

Transporty z Niemiec, Austrii i Czech oznaczały przejście od polityki wymuszonej emigracji do systematycznych deportacji.

Ta data wyznacza istotny etap radykalizacji prześladowań europejskich Żydów.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu
15 października1941Prawo i prześladowanieGeneralne Gubernatorstwo

Kara śmierci za pomoc Żydom w Generalnym Gubernatorstwie

Władze Generalnego Gubernatorstwa wprowadzają karę śmierci za pomoc Żydom opuszczającym getta.

Okupacyjny przepis dotyczył pomocy Żydom opuszczającym getta i stał się podstawą dalszego rozszerzania represji.

Regulacja pokazuje, jak niemieckie władze próbowały odciąć prześladowanych od pomocy miejscowej ludności.

Źródło instytucjonalne: Instytut Pamięci Narodowej

Stały link do tego wpisu

16 października

16 października1946RozliczenieNorymberga, Niemcy

Egzekucja skazanych w procesie norymberskim

W Norymberdze wykonano dziesięć wyroków śmierci na skazanych głównych zbrodniarzach nazistowskich.

Dziesięciu skazanych stracono, natomiast Hermann Göring nie został powieszony.

Los skazanych dopełnia historię głównego procesu, ale wymaga rozróżnienia poszczególnych wyroków i ich wykonania.

Powiązane profile (9)
  • Wilhelm Keitelzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW); firmował zbrodnicze rozkazy.
  • Alfred Jodlzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Szef sztabu operacyjnego OKW; sygnatariusz zbrodniczych rozkazów, stracony w Norymberdze.
  • Ernst Kaltenbrunnerzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Szef RSHA — centrali Gestapo, SD i policji; współodpowiedzialny za Zagładę
  • Alfred Rosenbergzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Główny ideolog NSDAP i minister Rzeszy ds. okupowanych terytoriów wschodnich.
  • Hans Frankzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Generalny gubernator okupowanej Polski (1939–1945), stracony w Norymberdze
  • Wilhelm Frickzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Minister spraw wewnętrznych Rzeszy; twórca prawnych podstaw terroru i wykluczenia Żydów.
  • Julius Streicherzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Wydawca antysemickiego „Der Stürmer” i gauleiter Frankonii; podżegacz do Zagłady.
  • Fritz Sauckelzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Generalny pełnomocnik ds. zatrudnienia III Rzeszy; organizator pracy przymusowej
  • Arthur Seyss-Inquartzwiązek bezpośredni lub funkcjonalny: Komisarz Rzeszy na okupowane Niderlandy; odpowiada za Zagładę holenderskich Żydów

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

18 października–11 listopada

18 października–11 listopada1943RozliczenieMoskwa / alianci

Deklaracja moskiewska o odpowiedzialności za niemieckie zbrodnie

Na konferencji moskiewskiej alianci przyjmują deklarację o odpowiedzialności za niemieckie zbrodnie.

Alianci zapowiedzieli ściganie odpowiedzialnych podczas konferencji trwającej od 18 października do 11 listopada.

Deklaracja wyznacza drogę od wojennej zapowiedzi rozliczeń do późniejszego procesu w Norymberdze.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

21–23 października

21–23 października1943Masowa zbrodniaMińsk / Mały Trościeniec

Zagłada ostatnich Żydów z getta mińskiego

Niemcy mordują ostatnich kilka tysięcy Żydów z getta mińskiego w Małym Trościeńcu.

Ostatnich mieszkańców getta mordowano w Małym Trościeńcu, mniej znanym miejscu masowej zagłady na Białorusi.

Wydarzenie domyka historię getta mińskiego i kieruje uwagę na geografię zbrodni poza najlepiej znanymi obozami.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

26 października

26 października1942Getta i deportacjeNorwegia

Początek łapanek norweskich Żydów

Niemcy, przy pomocy władz kolaboracyjnych, rozpoczynają łapanki norweskich Żydów.

Niemieckie działania były prowadzone przy pomocy władz kolaboracyjnych, co odróżnia tę historię od udanej akcji ratunkowej w Danii rok później.

Zestawienie norweskich łapanek z duńską akcją ratunkową pozwala porównać role władz kolaboracyjnych i sieci pomocy bez uogólniania postaw całych społeczeństw.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

29 października

29 października1941Masowa zbrodniaKowno, okupowana Litwa

Tzw. Wielka Akcja w Kownie

W Forcie IX pod Kownem Niemcy i pomocnicy mordują około 9,2 tys. mieszkańców getta.

W Forcie IX Niemcy i ich pomocnicy zamordowali mieszkańców getta kowieńskiego.

Egzekucja należy do centralnych wydarzeń historii getta w Kownie i masowych mordów na okupowanej Litwie.

Źródło instytucjonalne: United States Holocaust Memorial Museum

Stały link do tego wpisu

30 października

30 października1942Obozy i ZagładaMonowice / Auschwitz

Od fabryki IG Farben do Auschwitz III-Monowitz

Fabryka kauczuku syntetycznego IG Farben daje początek podobozowi Buna, późniejszemu Auschwitz III-Monowitz.

Zakład kauczuku syntetycznego dał początek podobozowi Buna, opartemu na pracy przymusowej więźniów.

Historia Monowitz pokazuje odpowiedzialność przedsiębiorstwa w systemie obozowym i śmiertelne warunki eksploatacji pracy.

Źródło instytucjonalne: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau

Stały link do tego wpisu