Górka Klasztorna: tortury i przemoc w obozie Selbstschutzu

Klasztor jako miejsce przemocy

Według opracowania Muzeum II Wojny Światowej miejscowy Selbstschutz zajął klasztor 23 października 1939 r. i urządził obóz zatrzymań. Komendantem został Harry Schulz. Niemcy bili duchownych i znęcali się nad nimi; niszczyli także wyposażenie sakralne oraz palili książki. Przemoc rozpoczęła się więc jeszcze przed wywożeniem części więźniów na egzekucję. [1]

Katalog wystawy IPN opisuje gwałcenie uwięzionych kobiet. Informuje, że w 1940 r. niemiecki sąd skazał Schulza za gwałty kwalifikowane jako „zhańbienie rasy”, a po wojnie polski sąd orzekł wobec niego karę śmierci. Te informacje nie stanowią jednak imiennego wykazu poszkodowanych kobiet. [2]

Anna Jaworska w zeznaniu Jana Topora

Tomasz Ceran przytacza zeznanie Jana Topora, złożone 5 października 1962 r. Świadek twierdził, że 24 listopada 1939 r. widział zabicie Anny Jaworskiej przez rozerwanie ciała przy użyciu sznurów. Według niego niemieccy sprawcy kazali wykonać tę czynność żydowskim więźniom, obiecując im zwolnienie; następnie również ich rozstrzelali. Byli to ludzie pozostający pod przymusem sprawców, nie dobrowolny oddział wykonawczy. [3]

To konkretna relacja naocznego świadka, ale zapisana 23 lata po wydarzeniu. Esej wskazuje protokół w Archiwum Instytutu Zachodniego. Nie przedstawiamy tego opisu jako rezultatu samodzielnego odczytania oryginalnych akt ani jako faktu potwierdzonego kilkoma niezależnymi świadkami. [3]

Górka Klasztorna nie jest Paterkiem

Muzeum odróżnia mord z 24 listopada na terenie klasztornym od wywiezienia 30 księży i braci zakonnych, rozstrzelanych w Paterku w nocy z 11 na 12 listopada. Ofiar Paterka nie zaliczamy do zabitych na miejscu w Górce Klasztornej. Nie podajemy też jednego zbiorczego bilansu wszystkich tortur i mordów obozowych. [1]

Granice ustaleń

Szczegółowa metoda zabicia Jaworskiej jest relacją Jana Topora z 1962 r., cytowaną przez historyka, nie wynikiem naszej kwerendy oryginału protokołu. Muzealna publikacja i esej wykorzystują tę samą relację; nie są dwoma niezależnymi świadectwami. Nie uogólniamy jej na wszystkich więźniów ani nie dodajemy ofiar Paterka do bilansu lokalnego. [1] [2] [3]

Źródła i przypisy

Odsyłacze przy akapitach wskazują podstawę konkretnych ustaleń. Opis zakresu wykorzystania odróżnia przeczytaną publikację, relację cytowaną przez badacza i samą notę bibliograficzną.

1. Tomasz Ceran. Górka Klasztorna – Zbrodnia pomorska 1939. Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, Polska Hekatomba.

   opracowanie instytucjonalne · Sekcje „Ofiary”, „Sprawcy” i „Okoliczności zbrodni”; odczytano też przytoczoną relację i wykaz źródeł. · Dostęp: 2026-09-05.

   Zakres wykorzystania: Zajęcie klasztoru, Schulz, bicie duchownych, lokalne ofiary 24 listopada i odrębny los duchownych w Paterku.

2. Izabela Mazanowska, Tomasz Sylwiusz Ceran. Zapomniani kaci Hitlera. „Samoobrona” Niemiecka na Pomorzu Gdańskim (Selbstschutz Westpreussen) w 1939 r. Katalog wystawy. IPN, Bydgoszcz 2015.

   opracowanie instytucjonalne · S. 24, sekcja „Morderca z Łobżenicy”; sprawdzono także metrykę autorstwa. · Dostęp: 2026-09-05.

   Zakres wykorzystania: Gwałty na uwięzionych kobietach oraz niemieckie i polskie postępowania przeciw Schulzowi.

3. Tomasz Ceran; przytoczone zeznanie Jana Topora. Zbrodnia pomorska 1939. Esej dla nauczycieli. IPN, Bydgoszcz–Gdańsk–Warszawa 2019.

   opracowanie instytucjonalne · 35. strona pliku PDF, sekcja „Pomorze ’39 i Wołyń ’43”, przytoczona relacja i przypis 151: AIZ, Dok III/114, protokół 5 X 1962, k. 1–3. · Dostęp: 2026-09-05.

   Zakres wykorzystania: Źródło, data i treść zeznania o śmierci Jaworskiej; niemiecki rozkaz i przymus wobec więźniów.